جامعه شناسی ادبیات

فضای اجتماعی

     رمان جزیره سرگردانی نوشته سيمين دانشور که تقریبا به اتفاقات و محیط اجتماعی دهه 30 برمیگرددبیانگر اوضاع اجتماعی در آن زمان است زمانی که به بیان رمان فاصله طبقاتی فراوان در جامعه وجود دارد و ابتذال در طبقه مرفه جامعه دیده می شود. و بالعکس در طبقات محروم توجه به مذهب و دین موج میزند .

احساس می شود قهرمان داستان مصداق اصلی برای عنوان داستان است که چون جزیره ای سرگردان در میان اعتقادات مختلف است با این توضیح که احساس درونی بی میلی به محیط خانواده و اجتماع اطراف خود دارد و از طرفی راه درست برخورد با احساس خود را تشخیص نمی دهد .

در برخورد با مسائل اجتماعی دو گونه عکس العمل را می توان دریافت برخی تندرو هستند و اعتقاد انقلابی دارند که نمود آن را در شخصیت مراد میتوان دید و برخی دیگر برخوردی روشنفکرانه با رویکردایدئولوژیک دارند که نمود آن را می توان در شخصیت سلیم دید. .

فضاي كلي داستان : رمان سمفوني مردگان اثر عباس معروفي ،‌روشنفكري را توصيف مي كند كه در جامعه ي مصلحت گراي سال 1340 نابود مي شود . آغاز ماجراهاي اين داستان به حدود سال هاي 1320 برمي گردد كه در اين سال ها مناطق شمالي ايران زير سلطه ي روس ها و مناطق جنوبي ايران تحت سلطه ي انگليسي ها درآمده بود و سپس در سال هاي 50-1340 پيگيري مي شود.

« می خواهم چند ساعت در روز تنها باشم، می خواهم با کسی از چیزهایی که دوست دارم حرف بزنم.»

رمان چراغ ها را من خاموش می کنم یکی از معدود رمان هایی درباره زنان است که بی هیچ شعاری به بررسی زندگی روزمره یک زن می پردازد که همین نحوه پرداختن به زندگی قهرمان نقطه قوت رمان خانم «زویا پیرزاد» است.

خلاصه نظریه گلدمن:

رمان سرگذشت جستجویی تباه است.جستجوی ارزشهای راستین در جهانی که آن نیز در سطحی گسترده تر و به گونه ای متفاوت تباه است. البته منظور از ارزشهای راستین ،ارزشهایی نیست که منتقد یا خواننده انها را راستین می شمارند،بلکه ارزشهایی است که بدون حضور اشکار در رمان ،مجموعه رمان را به طور ضمنی سامان میدهد.رمان آن نوع حماسی است که با گسست رفع نشدنی میان قهرمان وجهان مشخص می شود.تقابل میان قهرمان و جهان ،نتیجه تفاوت ماهوی میان هر یک از این دو تباهی است.قهرمان رمان شخصیتی پروبلماتیک است که در جهان سازگاری و همرنگی با جماعت و عرف و سنت به جستجوی تباه،و در نتیجه ناراستین ارزشهای راستین بر می آیدوهمین جستجو محتوای این نوع رمان را می سازد.

در دهه 1370 در تهران دانشجویی جیرفتی به نام یونس فردوس مشغول نوشتن پایان نامه دکترای جامعه شناسی خود با موضوع بررسی علل اجتماعی خودکشی  دکتر محسن پارسا استاد فیزیک دانشگاه های ایران است.

" باید قبل از مردن ناخن هامو در خاک فرو ببرم تا وقتی مرا به زور روی زمین می کشند به یادگار شیارهایی بر زمین حفر کرده باشم. باید قبل از رفتن خودم را جا بگذارم. اگر امروز چیزی از خودم باقی نگذارم چه کسی در اینده از وجود من در گذشته باخبر خواهد شد؟ نمی خواهم امده باشم و رفته باشم و هیچ غلطی نکرده باشم. نمی خواهم عضو خنثای تاریخ بشریت باشم. من از تنهایی می ترسم." )ص10)

مدیر مدرسه حکایت مدیری است که با داشتن 10 سال سابقه ی معلمی به دلیل خستگی از شغل معلمی  بعد از رشوه دادن ،حکم مدیری اش به امضای رییس فرهنگ رسید.یک آدم فرصت طلب به اصطلاح فرهنگ دوست  عمارت مدرسه را در زمینهای خود ساخته بود و برای مدت 25 سال آنجا را مدرسه کرده بد تا پس از 25 سال زمین از متری یک عباسی بشود صد تومان .مدرسه ناظمی سخت گیر داشت که به راحتی از عهده امور بر می آمد.مدیر سابق مدرسه به دلیل فعالیتهای سیاسی زندان افتاده بود.دانش آموزان اغلب از خانواده های فقیری بودند.در حدود یکی دو هفته که از مدیریت می گذشت تا حدودی اوضاع مدرسه رو به بهبودی رفت.

مزرعه حیوانات در انگلستان توسط صاحب ظالم و ستمکارش اداره می شود او جز ظلم و ستم و بیگاری از حیوانات کار دیگری انجام نمی دهد. حیوانات که از این وضعیت سخت خسته شده اند در یک شب به رهبری خوک های کتاب خوان و با سواد، از بی خبری صاحب مزرعه استفاده کرده، انقلاب می کنند.

رمان سمفونی مردگان ، نوشته عباس معروفی ، مربوط به سرگذشت تلخ انسانهایی است که مرگی مدام را بر دوش می کشند ودر جنون ادامه می یابند .داستان در مورد خانواده ای است که در دوران حکومت رضا شاه زندگی می کنند یوسف ، آیدین ،آیدا واورهان فرزندان این خانواده هستند.هر کدام از اینها سرنوشت متفاوتی را پیش رو دارند که البته سرنوشت آنها به گونه ای تحت تاثیر نحوه رفتارو رابطه پدر خانواده با دیگر اعضای خانواده می باشد .یعنی در واقع هر کدام به یک عاقبت شوم و تباهی دچار می شوند . اول از همه اینها یوسف است که تحت تاثیر چتر باز های روسی وبه تقلید از آنها خود را ناقص کرده ومنزوی و خانه نشین  می شود ودر نهایت توسط برادر ش اورهان از بین می رود

قصه بازمي گردد به زمان استبداد و خفقان رضاخان فرهاد درخانواده اي اشراف زاده در روستاي شريفخان متولد مي شود پدرش از بزرگان است و مادرش در واقعه ي كشف به خاطر قبول كردن اين واقعه از زنان بزرگ و تاثير گذارد منطقه مي شود. سرهنگ جهانسوز از هر طبقان پدر فرهاد است او از حربه اي استفاده مي كند كه وجهه اصلاني ها ( پدر فرهاد) را در شريفخان خدشه دار كند. سياه تنها دوست فرهاد است كه از طبقه زير دست است او شرايط و اوضاع زندگي فرهاد را درك نمي كند و روز به روز اخبار درست و نادرست را به فرهاد مي رساند. مردان محل نيز مانند زمان هر روز در تمام محل جمع شده و درباره ي اوضاع اصلاني ها سخن مي گويند. سرهنگ جهانسوز زمينهاي پدري اصلاني ها را مورد تهاجم قرار مي دهد و آنها را بيت المال مي داند و دادگاهي به اين واسطه تشكيل مي دهد كه در طي اين ماجرا مادر فرهاد از شريفخان خارج مي شود در طي اين خروج وصله هايي از قبيل اينكه مادرش زنه بدكاره است و با سرهنگ در ارتباط است در ميان مردم و حتي بزرگان كشور مي پيچد. فرهاد با توجه به كودك بودنش تلاش مي كند كه از اين سخن ها بكاهد اما كاري از پيش نمي برد. در نهايت در محكم پدرش با بكارگيري از وكلاي معروف پيروز مي شود و تمامي حق خود را مي گيرد و مادرش نيز از تهران باز مي گردد اما فرهاد هيچگاه نمي فهمد كه پدرش با اين همه علاقه به مادرش چرا او را طرد مي كند با اينكه مي دانستند تمامي حرفهايي كه درباره مادرش زده مي شود كذب است.

این دستنوشته تحلیلی کوتاه از رمان (انگار گفته بودی لیلی)اثر سپیده شاملو بانگاهی اجمالی به نظریه گلدمن نوشته شده است .امیدوارم مقبول نظرافتد.
رمان که سرگذشت جست و جوی تباه است به گونه ای در این رمان جلوه گرمی باشد.بطوری که قهرمان داستان ما در دنیای تباه از دید خود و دنیای بی ارزش و پست که همه آرزوهای خود را در آن گم کرده و از دست داده که همسرش ̒عشقش ̒دوستش ̒مادرش ̒و...و خوبیهای فرزندش باشد به دنبال ارزشهای راستین زندگی خود می گردد و شاید آنها را نمی یابد .ارزشهای راستین قهرمان رمان به گونه ای متفاوت با ارزشهای دیگر رمانهاست شاید او زندگی آرام و روزمره با دغدغه های طبیعی را در کنار خانواده از هم پاشیده شده اش و بازگشت وبه دوران طبیعی و آرام زندگی را با همه فراز و نشیب هایش ارزش راستین می داند او در این جهان به ظاهر سازگار و همرنگ با عرف وسنت به جست وجوی تباه و ناراستین این ارزشهای راستین می پردازد.

انگار گفته بودي ليلي !                     اثر سپيده شاملو

شب برام قصه سياوش را مي گفتي و من خوابم مي برد. اما قصه « ليلي» را نگفتي . قصه زندان را هم تعريف نكردي . مي ترسيدي تحمل نكنم ؟ از اين يار هم بندت محمود هم چيزي نگفتي. تو نمي گفتي يا من اجازه نمي دادم بگويي؟ مستانه مي گفت آن قدر براي محمود از ليلي گفته بودي كه وقتي از زندان آزاده شده ،‌ پيش خانم جان بر نگشته . يك راست رفته دنبال « ليلي» براي من چرا نگفتي ؟ شايد مي ترسيدي حسادت كنم . و با « ليلي» تو در بيفتم ؟‌ ولي علي خودت غضاوت كن. من آدم مطمئن تري بودم يا محمود براي از « ليلي» گفتن؟

 داستان ازمنظرزنی ساده وبی تکلف روایت می شود که دراین راه به هرکای دست زده تا از خانه وزندگیش محافظت کند.مرد درخانه غریب است وغایب.اهل زندگی خانوادگی نیست وخودش را پرنده ی مهاجری می داند که فعلاً در قفس خانوادگی گرفتارش کرده اند.زن از روابط سردو تیره ای که بر زندگیش سایه انداخته رنج می برد و در برزخی از چه کنم ونکنم ها گرفتار می شود.حتی حاضر است بمیردتا زندگی را به شکل اولش برگرداند

برگرفته از وبلاگ مطالعات فرهنگی رادیکال

فرمی که گلدمن در ان به بررسی رمان می پردازد به گونه ای است که در ان قهرمان رمان یک قهرمان پروبلماتیک است .این قهرمان در رمان به جست وجوی تباه میپردازد .جست وجوی ارزشهای راستین در جهانی که ان جهان نیز جهانی تباه است .منظوراز ارزش های راستین ارزش هایی نیست که منتقد یا خواننده انها را راستین می شمارد بلکه ارزش هایی است که بدون حضور اشکار در رمان مجموعه ی جهان رمانی را به طور ضمنی سامان   می دهند                                                                      

در باب سعدي حکايت بسيار رفته است و اگر من نيز به زبان او توانم سخن گفت هنر و به سبب سعدي نيست، بلکه به جانب من است.[1] سعدي مرد موسيقي و شعر[2] شهره است. در حاليکه با عنايت به متن حکايت شانزده باب پنجم، مرد سياست و تدبير و به عبارتي مرد اجتماع زمان خويش بوده است.

   در تاریخ ادبیات فارسی بهار یکی از بهترین و بزرگترین شاعرانی است که در اشعارش به امور اجتماعی –سیاسی به ویژه سیاست و جریانات روز پرداخته است . زندگی ادبی و سیاسی بهار مانند تارو پود به هم بافته شده ، به طوری که می توان جریانات و امور اجتماعی و سیاسی آن سالها را در جریان مطالعه  زندگی نامه او مورد بررسی قرار داد . دیوان اشعار بهار اورا شاعر آزادی و حافظ سنن نشان می دهد. در سال1284هجری شمسی قانون اساسی و حکومت مشروطه بر اساس فرمان «مظفر الدین شاه» اعلام و توسط این شاه بیمار توشیح میشود .بهار نیز از نخستین شاعرانی است که با شادی زیادی از این موضوع استقبال میکند.

مباحث اجتماعي در ديوان پروين اعتصامي

امروزه برپاي ساختن قرائتي نقادانه آنهم بر پايه‏ي دست مايه‏هاي جامعه‏شناختي از اشعار شاعران كلاسيك، (نظريه حافط در اين نوشتار) بي‏شك از اساسي‏‏ترين راهكارهاي نظري جهت شناخت هرچه بهتر فرهنگ ايراني است. در اين راستا اتحاذ قرائتي نقادانه از اين متون و استفاده از تئوري‏هاي خصوصاً انتقادي- جامعه‏شناختي، جهت خوانش و نقد در خور و ايجاد رابطه ديالكتيكي ميان اثر هنري و شرايط اجتماعي- فرهنگي زمانه، از براي يافتن اساسي‏ترين ريشه‏هاي نامحسوس سازنده‏ي فرهنگ و ارزشهاي آن زمانه، ناگريز مي‏نمايد.                                                                                                 

                                      به نام خدا

"شهید عشق وطن"،"شاعرملی و نویسنده ی مبارز"،"مردی آزاده و با اراده"،این کلمات یاد آورنام مردی درساحت ادب و فرهنگ پارسی است که ذوق و قریحه ی ادبی خود را در خدمت عقیده وآرمان سیاسی اش نهاد و البته جان خویش رانیز.