جامعه شناسی ادبیات

                                                كتابخانه ي  مجازي

با روند روبه گسترش فناوری اطلاعاتی،کتابخانه ها به تدریج، ازحالت یکنواخت و سنتی خود خارج می شوند.بدین ترتیب،کتابخانه هااحساس می کنند که باید با جریان روبه پیشرفت فناوری اطلاعات حرکت کنند.بايد دانست كه  کتابخانه ی ديجيتال محيطی است که به محققين و پژوهشگران اين امکان را می دهد که بدون صرف وقت و هزينه ی زياد آنهم در کنار انبوهی از امکانات مهم تحقيقی ، به منابع مورد نياز خود دسترسی پيدا كرده و نتايج مطلوب و ارزشمندی را کسب نمايند.

"هما"، داستان مردی به نام "حسنعلیخان" است که در پی مرگ دوست عزیزش، سرپرستی همسر ودختر نوجوان او را بر عهده می گیرد و از آنجا که خود مردی ادیب ، فاضل و تحصیلکرده  است، به تربیت دختر که هما نام دارد،می پردازد تا از او زنی با سواد و وطن پرست بسازد.

بررسی رمان «من او» با نگاهی به نظرات گلدمن

در این نوشتار اساس کار نظریات گلدمن، لوکاچ و ژیرار می باشد، اما به دلیل تفاوت مبنایی و فلسفی صاحبان این نظریات با نویسنده ی کتاب نتایج متفاوتی گرفته می شود.

خنده در تاريكي نمايانگر طنز سياه ناباكوف است و اين معنا كه عشق كور است در آن تجلي مي يابد. رماني كه در 1933/1938 نوشته شده و در فضاي سينمايي برلين مي گذرد.

آلبرت آلبينوس، تهيه كننده اي ميانسال همسر و فرزندش را به خاطر مارگو دختر جواني كه نيمي از سن خودش را دارد، ترك مي كند و با آشنايي با يك كاريكاتوريست كه معشوق گذشته ي مارگو بوده، زندگيش دچار بحران مي شود و در انتها به مرگ وي مي انجامد.

قهرمان رمان "من او" ؛ علي پسري است تاجرزاده و از اهالي تهران كه شرح زندگي؛ افكار؛ نوع تصميم گيري ها و... او به تصوير كشيده مي شود.

علي قهرمان پرالماتيك رمان كه در تمام طول داستان نگراني و نارضايتي او از نابرابري ها و قشربندي هاي اجتماعي نشان داده مي شود و خود فردي است كه تفاوتي در انسان ها از آن لحاظ كه انسانند نمي بيند و بهتر و بدتر بودني در انسان ها به لحاظ فرهنگي و اقتصادي و... قائل نيست.( با انتخاب كريم به عنوان صميمي ترين دوستش و مهتاب معشوقه اش)

 *کامو رمان بيگانه را در اين جمله خلاصه کرده است .

1.

رمان بيگانه روايت فردي به نام مورسو ساکن الجزاير است که زندگي معمولي دارد، کارمند اداره است و از زندگي خود لذت مي برد .

در باب سعدي حکايت بسيار رفته است و اگر من نيز به زبان او توانم سخن گفت هنر و به سبب سعدي نيست، بلکه به جانب من است.[1] سعدي مرد موسيقي و شعر[2] شهره است. در حاليکه با عنايت به متن حکايت شانزده باب پنجم، مرد سياست و تدبير و به عبارتي مرد اجتماع زمان خويش بوده است.

   در تاریخ ادبیات فارسی بهار یکی از بهترین و بزرگترین شاعرانی است که در اشعارش به امور اجتماعی –سیاسی به ویژه سیاست و جریانات روز پرداخته است . زندگی ادبی و سیاسی بهار مانند تارو پود به هم بافته شده ، به طوری که می توان جریانات و امور اجتماعی و سیاسی آن سالها را در جریان مطالعه  زندگی نامه او مورد بررسی قرار داد . دیوان اشعار بهار اورا شاعر آزادی و حافظ سنن نشان می دهد. در سال1284هجری شمسی قانون اساسی و حکومت مشروطه بر اساس فرمان «مظفر الدین شاه» اعلام و توسط این شاه بیمار توشیح میشود .بهار نیز از نخستین شاعرانی است که با شادی زیادی از این موضوع استقبال میکند.

مباحث اجتماعي در ديوان پروين اعتصامي

امروزه برپاي ساختن قرائتي نقادانه آنهم بر پايه‏ي دست مايه‏هاي جامعه‏شناختي از اشعار شاعران كلاسيك، (نظريه حافط در اين نوشتار) بي‏شك از اساسي‏‏ترين راهكارهاي نظري جهت شناخت هرچه بهتر فرهنگ ايراني است. در اين راستا اتحاذ قرائتي نقادانه از اين متون و استفاده از تئوري‏هاي خصوصاً انتقادي- جامعه‏شناختي، جهت خوانش و نقد در خور و ايجاد رابطه ديالكتيكي ميان اثر هنري و شرايط اجتماعي- فرهنگي زمانه، از براي يافتن اساسي‏ترين ريشه‏هاي نامحسوس سازنده‏ي فرهنگ و ارزشهاي آن زمانه، ناگريز مي‏نمايد.                                                                                                 

                                      به نام خدا

"شهید عشق وطن"،"شاعرملی و نویسنده ی مبارز"،"مردی آزاده و با اراده"،این کلمات یاد آورنام مردی درساحت ادب و فرهنگ پارسی است که ذوق و قریحه ی ادبی خود را در خدمت عقیده وآرمان سیاسی اش نهاد و البته جان خویش رانیز.

آزادي در اشعار فرخي يزدي

  مقدمه

در اين کارنوشت سعي شده در ابتدا با بيان سرگذشت فرخي يک تصوير کلي از موقيعت کلي احوال عصر مشروطه ترسيم کنم.سپس با تشريح چند نمونه از اشعار او به بيان جايگاه آزادي در ديدگاه ايشان بپردازم.
زندگينامه و اوضاع اجتماعي- سياسي
محمد فرخي يزدي در سال ۱۲۶۷ شمسي در يزد چشم به جهان گشود.
15 سال داشت که تحصيلات مقدماتي را در مدرسه مرسلين(مسيونرها) انگليسي يزد به پايان برد البته نه به طور کامل زيرا روح آزادي خواهي که از همان ابتدا وجودش را فرا گرفته بود او را وادار به سرودن اشعاري در انتقاد از تبليغات مذهبي آنان ساخت که همين امر به اخراج او منجر مي شود.پس از ترک تحصيل براي گذران به کارگري روي آورد.

به نامش

کارنوشت درس جامعه شناسی ادبیات دکتر جوادی یگانه نیمسال دوم 86-85

بررسی اجتماعیات در ادب فارسی

زینب سالاری پژوهشگری 83

نام انوری شاعر قرن ششم در بین شعرای فارسی زبان و تاریخ ادبیات فارسی همواره با مدیحه سرایی و ستایشگری همراه است و او را وصف به شاعری درباری می کنند.گویا در این عرصه چنان گوی سبقت را از دیگران ربوده بوده است که گاه او را پیامبر ستایشگران نیز لقب داده اند.مدایح انوری مشحون به اغراق و نمونه های بارز مبالغات دور از منطق و در عین حال حاوی مضامین غرورانگیز ستایشی است.البته این مدیحه سرایی ها در مقابله با دشمنان و مخالفان به تلخ ترین و گزنده ترین هجویات مبدل می گشته است.با همه ی این اوصاف به نظر می رسد این مدایح و هجویات چندان هم خالی از فایده واهمیت نباشد.در واقع می توان این گونه اشعار یا به اصطلاح شعرهای درباری را در زمره ی گرایش های اجتماعی شعر فارسی مورد بررسی قرار داد.اینگونه اشعار گر چه به ظاهر شعرهایی ضد اجتماعی یا خالی از زمینه های اجتماعی هستند ولی در عین حال در آنسوی این خلا از کاربردی سیاسی و اجتماعی برخوردارند.شعری که در مدح امیر یا پادشاه یا صاحب قدرتی سروده شده است عملا نشانه ی گرایش سراینده به اهداف سیاسی – اجتماعی ممدوح است.بنابراین شعر مدیح اگر به شیوه ای علمی و درست تحلیل شود یکی از مهمترین اسناد بررسی تحول ارزش ها درسیر تاریخ جامعه است چرا که می توان به این مهم دست یافت که در اعماق جامعه چه چیزهایی بعنوان ارزش مورد احترام جامعه بوده است و مدح و هجوها در جهت نفی یا اثبات چه فضایلی در تحول بوده است.از این چشم انداز می توان مدایح انوری را از مهمترین اسناد تاریخ اجتماعی در نظر گرفت1.

این مقدمه بر خلاف رای غالب در مورد قصیده ی کاملا اجتماعی – سیاسی نامه ی اهل خراسان انوری نشان می دهد که شاعر مورد بحث ناگهانی و اتفاقی و بر خلاف شیوه ی مرسوم  خود به لباس شاعری  اجتماعی و دردمند و مردم دوست درنیامده بلکه مدایح و حتی هجویاتش همگی مقدمه و زمینه سازی ای در خلق این اثر می توانند محسوب شوند.انوری شاعری درباری بوده است و دربار همراه با خصایص چندی روحیه ی سیاسی – اجتماعی را برای او بهمراه داشته است که این خصایص البته با شرایط واقعا بحرانی و اسفناک عامل محرک سرودن قصیده همراه بوده اند.با لحاظ این مقدمات و زمینه چینی است که باید قصیده ی نامه اهل خراسان را بهترین شعر سیاسی انوری دانسته که در آن تصویر درخشانی از اضطراب ها و هیجان های جامعه  در برابر خونریزی و شکنجه های غزان نقش کرده است.این قصیده از زبان مردم خراسان در برابر بیدادهای غزان لب به شکوه می گشاید و ستم های بیدادگران را بر ملا می سازد و بروشنی و وضوح متبلور و جلوه گر گوشه از تاریخ ایران است.انوری خراسان غارت زده از بلایای غزان را در این قصیده به خواهش خراسانیان وصف و به خاقان سمرقند یعنی سلطان سنجر سلجوقی می فرستد تا به فریادشان رسد.اما  مختصری از تاریخ شرح وقایع.

غزان صنفی از ترکان غارتگر بوده اند که در عهد سلطان سنجر طغیان کرده و ویرانی هایی به بار آوردند. اصولا در تاریخ  ایران و ممالک اسلامی هر وقت نام ترک می آید مراد قبایل زردپوستی هستند که تا اواخر قرن ششم و اوایل هفتم از حدود ماوراالنهر و خراسان بر ایران می تاخته و همگی از اقوام زردپوست اورال و آلتایی بوده اند2.اینکه انوری در سرتاسر قصیده سلطان سنجر را با عنوان خاقان که اصطلاحی برای شاهان اقوام زردپوست است می خواند اشاره به ریشه ی نژادی سلطان سلجوقی دارد.

به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر            نامه ی اهل خراسان ببر خاقان بر

ماجرا از این قرار بود در عهد سلطت سنجر غزان یک چند بی آنکه آزاری از آنان به مردم رسد در اطراف بلخ بسر می بردند لیکن امیر قماج عامل سنجر در بلخ چون از آنها بیم داشت آنان را به ترک آن نواحی و ماهجرت به ناحیه ای دیگر خواند.غزان امتناع کرده و به قبایل دیگری از ترکان هم دست شده امیر قماج را شکستی سخت دادند و شروع به  قتل و غارت و سرقت زنان و اطفال مردم کردند.

خبرت هست کزین زیرو زبر شوم غزان     نیست یک پی زخراسان که نشدزیر و زبر؟...

شاد الا به در مرگ نبینی مردم                   بکر جز در شکم مام نیابی دختر...

کشته فرزند گرامی را گر ناگاهان                 بیند از بیم خورشید نیارد مادر

بسیاری از علما و فقها را از دم تیغ گذراندند و مدارس و مساجد را ویران ساختند.

مسجد جامع هر شهر ستورانشان را               پایگاهی شده نه سقفش پیدا و نه در

خطبه نکنند بهر خطه به نام غز از آنک         در خراسان نه خطیب است کنون نه منبر

امیر قماج گریخت و شکایت به سنجر برد.غزان عذرخواستند و اجازه طلبیدند تا همچنان در چراگاه های سابق بسر برند ولی سنجر بدین امر تن در نداد به به پیکار سختی با آنها پرداخت که شکست خورد و از معرکه گریخت.لیکن غزان از پس سنجریان شتافته و از کشته ها پشته ها ترتیب دادند و سنجر بدست غزان اسیر گشت.قتل و غارت غزان از این هنگام در تمام بلاد خراسان آغاز شد3.مصیبت غزان پیش از حمله ی مغول از بزرگترین مصیبت ها بوده که زیان های بزرگ اقتصادی و اجتماعی برای خراسان و کرمان در بر داشت و قتل ها و غارت ها و ویرانی ها و نابسامانی های بسیار ببار آورد و بسی از بلاد معروف را با خاک یکسان کرد. تارتج و آزار و ایذاء و هتک نوامیس و قتل رجال امری عادی بود4.اثر این اوضاع در شعر و ادب قرن6 کاملا آشکار است.کمثر شاعری است که چون انوری از انتقادات سخت اجتماعی بر کنار مانده و از اهل زمانه شکایت های جانگداز نکرده باشد5.

در پس این عناصر بارز اجتماعی نکته سنجی هایی چند نیز از جانب شاعر به چشم می خورد که در خور تامل و توجه است.ممدوح اثر یعنی سلطان سنجر خود از نژاد مهاجمان یعنی غزان است.هر دو نزد انوری از طایفه ی ترکانند و بیکانه محسوب می شوند هر چند ترکان در کنار عصبیت های نژادی همواره سعی داشتنداز روایات و احادیث ایرانی درباره ی منشا و مقر خود توران و اشتقاق این اسم از تور نام فرزند فریدون پادشاه بزرگ داستانی ایران استفاده کرده و نسبت خود را به پادشاهان داستانی توران برسانند تا بتوانند بنابر عادت ایرانیان که شرف نسب و انتساب به خاندان های قدیم سلطنتی را شرط پادشاهی می دانستند بر آنان حکومت کنند6 و انوری با وقوف به این امر خطاب به سنجر او را چنین مدح می کند:

چون شد از عدلش سرتاسر توران آباد           کی روا دارد ایران را ویران یکسر

ای کیومرث بقا پادشه کسری عدل                وی منوچهر لقا خسرو افریدون فر

و از نقطه ضعف سلطان در جهت پیشبرد اهداف خود سود می جوید. و هر چند بنا به نظر برخی چون ترکان بسلاح اسلام درآمده ولی در عین مسلمانی به رسوم قومی خود وفادار بودند تسلط آنان بر بلاد اسلامی در نظر مسلمانان با اشکالی همراه نبود7 اما لحن انوری گاهی گویای احساس و نگرش دیکری به سلطان ترک است. شاعر مدیحه سرای ما هر از چندی حتی به مؤاخذه ی سلطان نیز می پردازد که این گویا دیگر از قالب خواهش و تمنا مبدل به نوعی بازخواهی از سلطان می گردد که آیا

خبرت هست که از هر چه درو چیزی بود               در همه ایران امروز نماندست اثر؟        خبرت هست کزین زیر و زبرشوم غز          نیست یک پی ز خراسان که نشد زیر و زبر

و اینکه

گر نیاراید پای تو بدین عزم رکاب                         غز مدبر نکشد باز عنان تا خاور

و هم چنین تو که ادعا می کنی

کشور ایران چون کشور توران چو تراست      از چه محروم است از رافت تو این کشور

و در ضربه  ی نهایی آنجا که مدعی می شود

بر بزرگان زمانه شده خردان سالار                      بر کریمان جهان گشته لئیمان مهتر

بر در دونان احرار حزین و حیران                            در کف رندان ابرار اسیر و مضطر

با خرد و لئیم و دون و رند خواندن غزان تعریضی نیز به سلطان ترک نژاد می زند.گویی که خاطره ی اعمال وحشیانه و عادات ناپسند ثبت شده در تاریخ کارنامه ی اعمال سنجر را نیز در ذهن دارد.

"خبرت هست های" انوری در قالب استفهام انکاریشان حاوی خبر قریب الوقوع شکست و بی کفایتی سنجر در برار غزان است و گویای خبرش نیست و نخواهد بود.

توضیحات

1-شفیعی کدکنی محمد رضا/مفلس کیمیا فروش/نشر سخن/ص103

2-صفا ذبیح ا.../تاریخ ادبیات ایران/ج 2نشر فردوس/ص77

3-همان صص88-87

4-همان صص 102-101

5-همان ص 124

6-همان ص 96

7-همان ص 85

منابع

1-شفیعی کدکنی محمد رضا/مفلس کیمیا فروش/نشر سخن

2-صفا ذبیح ا.../تاریخ ادبیات ایران/نشر فردوس 72تهران

3-دهخدا علی اکبر/لغتنامه ی دهخدا/نشر مؤسسه دهخدا

4-یوسفی غلام حسین/نامه ی اهل خراسان/نشر زوار تهران

اين ابيات، ابيات آغازين مثنوي «قصة رنگ پريده» ؛ اولين شعر انتشار يافتة نيما يوشيج، شاعر تواناي معاصر است كه به شيوايي مهارت وي در سرودن در قالب هاي كلاسيك ادبي را نشان مي دهد و ته مايه اي از تأثير صورت و معني ني نامة مثنوي معنوي مولانا را در خود داراست.

 ابوالقاسم عارف قزوینی ( 1300 ه.ق. – 1312 ش. ) شاعر و ترانه سرای معروف دورۀ مشروطیت ، در چند زمینه استعداد داشت : شعر و ترانه خوب می سرود و سخنش بر دل می نشست . موسیقی می دانست واز قریحۀ آهنگ سازی برخوردار بود و می توانست ترانه هایی را که می سرود با آهنگهای مناسب همگام کند و عرضه دارد.

عشقی نمایشنامه ی ایده آل را در سه تابلو ( شب مهتاب – روز مرگ مریم – سرگذشت پدر مریم و ایده آل او ) سروده است . « نمایشنامه ی او بیشتر چون سندی درباره ی وضع اجتماعی و سیاسی زمان سراینده و بازتاب آن در اندیشه و احساس آزادیخواهان ، ارزشمند است . » ( مسکوب 1373 ، ص 87 )  عشقی خود در توضیح این نمایشنامه می گوید : « در اواسط سنه ی 1342 قمری  ]  برابر با  1303  شمسی [  ، دبیر اعظم فرج الله بهرامی ، رئیس کابینه ی وزارت جنگ بنام مسابقه ی مهم از عموم متفکرین ایران سوال کرد که هر کس ایده آل خود را خوبست بنویسد و در جریده ی شفق سرخ که معتبرترین روزنامه ی آن عهد بود چاپ نماید . »