در باب سعدي حکايت بسيار رفته است و اگر من نيز به زبان او توانم سخن گفت هنر و به سبب سعدي نيست، بلکه به جانب من است.[1] سعدي مرد موسيقي و شعر[2] شهره است. در حاليکه با عنايت به متن حکايت شانزده باب پنجم، مرد سياست و تدبير و به عبارتي مرد اجتماع زمان خويش بوده است.

   در تاریخ ادبیات فارسی بهار یکی از بهترین و بزرگترین شاعرانی است که در اشعارش به امور اجتماعی –سیاسی به ویژه سیاست و جریانات روز پرداخته است . زندگی ادبی و سیاسی بهار مانند تارو پود به هم بافته شده ، به طوری که می توان جریانات و امور اجتماعی و سیاسی آن سالها را در جریان مطالعه  زندگی نامه او مورد بررسی قرار داد . دیوان اشعار بهار اورا شاعر آزادی و حافظ سنن نشان می دهد. در سال1284هجری شمسی قانون اساسی و حکومت مشروطه بر اساس فرمان «مظفر الدین شاه» اعلام و توسط این شاه بیمار توشیح میشود .بهار نیز از نخستین شاعرانی است که با شادی زیادی از این موضوع استقبال میکند.

امروزه برپاي ساختن قرائتي نقادانه آنهم بر پايه‏ي دست مايه‏هاي جامعه‏شناختي از اشعار شاعران كلاسيك، (نظريه حافط در اين نوشتار) بي‏شك از اساسي‏‏ترين راهكارهاي نظري جهت شناخت هرچه بهتر فرهنگ ايراني است. در اين راستا اتحاذ قرائتي نقادانه از اين متون و استفاده از تئوري‏هاي خصوصاً انتقادي- جامعه‏شناختي، جهت خوانش و نقد در خور و ايجاد رابطه ديالكتيكي ميان اثر هنري و شرايط اجتماعي- فرهنگي زمانه، از براي يافتن اساسي‏ترين ريشه‏هاي نامحسوس سازنده‏ي فرهنگ و ارزشهاي آن زمانه، ناگريز مي‏نمايد.                                                                                                 

دوران جوانی حافظ مصادف بود با حکومت ابو اسحاق اینجو که بر مراد حافظ بود و «خاتم فیروزه ی بواسحاقی»1 کنایه از دوران فرمانروایی اوست. زمانه ی او دوره ی آزادی و غلبه ی اوباش بر شهر و کناره گیری نیکان و اندیشمندان بود ولی از طرفی دوره ی مسامحه و آزادی بیان هم بود و با اینکه ارتباط با حکام «ظلمت شب یلدا» گفته شده ولی به طور کلی مورد رضایت شاعر جوان بوده است.

بزرگي     پند    به       فرزند     داد              كاي پسر اين پيشه پس از من توراست

مدت    ما  جمله  به  محنت گذاشت             نوبت  خون  خوردن  و  رنج  شماست 

كشت كن آنجا كه نسيم و نمي است            خرمي     مزرعه   ز   آب  و  هواست

.  

پروين بر خلاف شاعران ديگر در اشعار خود از خود سخن نمي‌گويد اما از لابلاي اشعار ، بويژه قطعاتش خطوط اصلي چهره ادبي و ذوقي و فكري و شخصيتي او را به خوبي و روشني مي‌توان ديد .

تهيدست

دختري خود به مهماني رفت                                        در صفا دختركي چند خزيد

آن يك افكند بر ابروي گره                                     وين يكي جامعه به يكسو كشيد

اين ابيات، ابيات آغازين مثنوي «قصة رنگ پريده» ؛ اولين شعر انتشار يافتة نيما يوشيج، شاعر تواناي معاصر است كه به شيوايي مهارت وي در سرودن در قالب هاي كلاسيك ادبي را نشان مي دهد و ته مايه اي از تأثير صورت و معني ني نامة مثنوي معنوي مولانا را در خود داراست.

اگر  هنرمندي  متعهد  و مسئول  باشد بي ‌شك  هيچ گاه نمي‌تواند  نسبت به اوضاع اجتماعي خويش بي‌تفاوت باشد .  پروين اعتصامي  يكي از اين  هنرمندان متعهد و در عين حال منتقد به جامعه زمان خويش بوده است . شعرهاي پروين بازتاب اوضاع سياه اجتماعي است‌كه چيزي جز فقر (اشك يتيم) ظلم و ستم و بيداد گري(شعر مست و هوشيار ) ، رشوه خواري (شعر دو محضر بديده زر ديدم و رفتم ز دست بي تأمل روز را گرفتم شب است) ، ريا  كاري (بناي نيكي بزرگي داد يك درهم گدا را ، كه هنگام دعا ياد آر ما را) ، و كمك نكردن مردم به يكديگر (شعر ، بي‌پدر روي همسايه پي نان رفتم تا مرا ديد در خانه ببست) ، بنيادش نيست .

خواجه شمس الدين محمد شيرازي شاعر و حافظ قرآن، متخلص به حافظ و معروف به لسان الغيب از بزرگترين شاعران غزلسراي ايران و جهان به شمار مي رود. حافظ را نمي توان از سنخ شاعران تک بعدي و تک ساحتي محسوب و تفکر شاعرانه اش را تنها به يک وجه خالص تفسير و تاويل کرد.
شعر حافظ داراي ابعاد گوناگون و متنوع سرشار از راز و رمز و پرسش از حقيقت هستي است.

 ابوالقاسم عارف قزوینی ( 1300 ه.ق. – 1312 ش. ) شاعر و ترانه سرای معروف دورۀ مشروطیت ، در چند زمینه استعداد داشت : شعر و ترانه خوب می سرود و سخنش بر دل می نشست . موسیقی می دانست واز قریحۀ آهنگ سازی برخوردار بود و می توانست ترانه هایی را که می سرود با آهنگهای مناسب همگام کند و عرضه دارد.

عشقی نمایشنامه ی ایده آل را در سه تابلو ( شب مهتاب – روز مرگ مریم – سرگذشت پدر مریم و ایده آل او ) سروده است . « نمایشنامه ی او بیشتر چون سندی درباره ی وضع اجتماعی و سیاسی زمان سراینده و بازتاب آن در اندیشه و احساس آزادیخواهان ، ارزشمند است . » ( مسکوب 1373 ، ص 87 )  عشقی خود در توضیح این نمایشنامه می گوید : « در اواسط سنه ی 1342 قمری  ]  برابر با  1303  شمسی [  ، دبیر اعظم فرج الله بهرامی ، رئیس کابینه ی وزارت جنگ بنام مسابقه ی مهم از عموم متفکرین ایران سوال کرد که هر کس ایده آل خود را خوبست بنویسد و در جریده ی شفق سرخ که معتبرترین روزنامه ی آن عهد بود چاپ نماید . »

 حافظ كه در سال 718 ديده به جهان گشود و طبق بررسي هايي كه انجام شده بدين نتيجه رسيده اند كه در سال 792 درگذشت . دردوران زندگي خود حكومت هاي متعددي را ديده است كه يكي از انها حكومت خاندان اينجو بوده است و يكي از سلطان هاي اين خاندان شاه شيخ ابواسحق است كه از ممدوحين مهم حافظ است كه اين ممدوح حافظ بر اثر حمله امير مبارزالدين محمد غزلياتي راسروده كه غزل زير يك نمونه از ان است :

 موضوع سخن بنده عدالت در بوستان سعدی است .عدالت در لغت به معنای دادکردن ٬دادگر بودن ٬انصاف داشتن ٬داد دادن است و در اصطلاح نهادن هر چیزی است به جای خود٬حدّ متوسط میان افراط و تفریط   

      می شناسیم در حدود 726 هجری در شیراز زاده شد و در سال 729هجری

      درگذشت . نیاکانش از کوهپایه ی اصفهان بودند و پدرش در شیراز اقامت گزیده

      بود . او از همه ی علوم قرانی از تفسیر گرفته تا کلام و فلسفه و عرفان بهره

      داشت . وی هرگز دانش خود را دست مایه ی مال اندوزی قرار نداد .

 حافظ از معدود چهره هایی است که در تاریخ و فرهنگ و ادبیات ایران در طی زمان به جاویدی رسیده است ودر تاریخ فرهنگ جهان چندان همتا ندارد. این ویژگی که حافظ در فرهنگ وادب این دیار به خود اختصاص داده است  

رساله دلگشای عبید خود تاریخی است تمام و کمال از روزگار او.البته آنچه از نوشته های مورخان درباره ی این دوران پر هرج ومرج تاریخ حیات مردم ایران بر می آید جز فساد و تباهی مبین امر دیگری نیست.

 روز هجران و شب فرقت یار اخر شد          زدم این فال و گذشت اختر وکاراخرشد

شیراز در دوره ای که حافظ تربیت می شد ، وضع سیاسی آرام وثابتی داشت واین نعمت را تدبیر اتابکان سلغری  فارس ،برای شهر سعدی و حافظ فراهم آورده بود.

روز هجران وشب فرقت  ياراخر شد                                            زدم اين فال وگذشت اختر وكار اخر شد

جامعه شناسي ادبيات بر نوع جديد ادبيات يعني رمان شكل يافته است و قابل بررسي با نظريه هاي جامعه شناسي مي باشد.امابراي بررسي اثار گذشتگان نمي توان از جامعه شناسي ادبيات استفاده كرد.

ما در این مقاله به مقایسه شعر مست و هوشیار پروین و شعر خواندن محتسب مست خراب افتاده را به زندان مولانا می پردازیم.همانگونه که خواهیم دید این دو شعر به شیوه مناظره می باشند و دو طرف گفتگو محتسب و مست هستند .در هر دو داستان محتسب یعنی پاسبان فردی را که شراب خورده و مست می باشد را در تاریکی شب می بیند و از او می خو ا هد تا برای محاکمه با او به زندان برود ولی فردی که مست می باشد این قضیه را نمی پذیرد و حاضر نمی شود که با محتسب برای داد رسی و محاکمه برود.

تاثير اجتماعيات بر ادبيات «مطالعه موردي: جلال آل احمد»

در آغاز شايد بتوان گفت اثر ادبي نمودي اجتماعي است و اگر نه براي كسي كه در گوشة عزلت بخواهد خويش را زنداني كند و طالب پيوند با ساير مردم نباشد، ساختن ادبيات كاري عبث خواهد بود. ...

هنر در هر زمان مي
تواند بازتابندة شرايط اجتماعي زمان خويش باشد. هنر به صورت محض آن نه از تمايلات دروني ارائه
دهندگان آنها بلكه از واقعيت
هاي تاريخي اجتماعي ريشه مي
گيرد....

کلیدر از جهت کمی و کیفی کامل ترین کاری است که محمود دولت آبادی توانسته انجام دهد . کلیدر یک رمان عظیم روستایی است در ده جلد و بالغ بر سه هزار صفحه که بیش از 15سال صرف نگارش ان شده است . حجیم ترین رمان فارسی:استثنایی که گمان نمی رود هرگز تکرار شود:با زبانی فخیم و حماسی و بیش از شصت شخصیت که جملگی تمام و کمال پرداخت شده  یک از خصوصیات آثار دو لت آبادی آرمانی دیدن آدمهای معمولی و فرودست است که بعضی از آنها تا حد یک قهرمان حماسی بر کشیده میشوند

معشوق/ زن در شعر هاي اخوان چهره ايي دو گانه دارد.اين دو گانگي از نگاه سنتي مردانه٬يك سويه نگر ومحدود به زن پديد آمده است.معشوق عاشقانه هاي اخوان زني است اثيري٬اهورايي٬آسماني٬خيالي رويايي ٬رمز وراز آگين وآرماني كه اخوان دوست دارد٬او را پريدختي كه از افسانه ايي بيرون آمده است تصور كند.

تو٬آنچه در خواب بينند

پوشيده در پرده هاي خيال آفرينند

تو٬ آنچه در قصه خوانند

تو آنچه بي اختيارند پيشش

و آنچه خواهند و نامش نداند

                                       ...

رخشنده اعتصامي متخلص به پروين دختر يوسف اعتصامي  در 25 اسفند 1285  ماه خورشيدي در شهر تبريز به دنيا امد( درست مقارن با دوران پهلوي) ودر 16فروردين1320در تهران از دنيا رفت ودر شهر قم به خاك سپرده شد.

قطعه مست و هشيار

محتسب مستي به ره ديدو گريبانش گرفت            مست گفت اي دوست اين پيراهنست افسار نيست

خيام شاعر با سرودن رباعيات انگشت‏شمار و با استفاده از شهرت علمي و نفوذ شخصي خود تقريبا از اواسط قرن پنجم مكتب خاصي تاسيس كرده كه ترجمان قرني مشخص و ممتاز از تمام اعصار تاريخ تمدن اسلامي است.

به احتمال قوي ترانه‏هاي فلسفي، زاده‏ي عصر غزالي و خيام است و رباعيات بكاييه و استهزاييه و اعتراضيه از اواسط سده‏ي پنجم هجري مورد تقليد و پيروي قرار گرفته و حتي مي‏توان گفت كه رباعيات اصيل و نسبتا قديمي آن‏قدر حك و اصلاح شده و دست به دست گرديده كه با « زبان قلبي» همه‏ي ايرانيان درآميخته است.

سئوال اساسى امروز ما اين است كه چه نوع ادبياتى را مردم دوست دارند به جز ادبيات جدى و نخبه پسند. در آغاز بحث بايد بگويم بين ادبيات خواص و ادبيات مردمى هيچ تفاوت ريشه اى نمى توان يافت چرا كه خاستگاه هاى اين دو نوع ادبيات يكى است و فقط تكنيك ها و خلاقيت ها اين دو را از هم جدا مى كنند. در واقع سه چيز مهم وجود دارد كه رفتارهاى آدمى و هم ادبيات را هدايت مى كند. سه دايره كه به سه غريزه انسانى استوار است كه اولين غريزه انسانى جاذبه جنسى است، پديدآورنده عشق، عاطفه، جهت و وسيله ادامه نسل، عنصر بعدى، مرگ انديشى است.                                            

                       تاثیر اجتماعیات در آثا رفرخی یزدی 

            ( انعکاس مسائل اجتماعی و سیاسی در آثار فرخی یزدی )

مقدمه

      ادبيات فارسي گنجينه بي انتهايي است كه  ا زلحاظ كميت و تنوع در عداد بهترين و پر ارزش ترين آثار فكري و تجليات ذوقي ملل بزرگ جهان است .

از نخستين سالهاي پيدايش جنبش مشروطيت و قبل از آن بخشي از شاعران و اديبان به زندگي روزمره مردم توجه كرده و راههايي براي بهبود وضع جامعه در نظر گرفته اند و قسمتي از نوشته ها يا شعرهاي آنان دستور العمل هاي اخلاقي و اجتماعي است كه در عين حال مي تواند براي زندگاني جامعه زمان خود و حتي روزهاي كنوني نيز مفيد واقع شود .

در مقاله حاضر يكي از شاعران گرانقدر كه مسائل اجتماعي را در شعر خود مطرح مي كند و مناسب زمان شعر مي گو يدمعرفی می شود. و وی از جمله چند شاعر معدودي مي شود كه مي توان آنان را شاعر اجتماعي و مردمي ناميد ا ز اين جهت شا يد بتوان گفت شعر فرخي فصلي جديد در ادب ايران گشود فصلي كه مايه افتخار و مباهات ادب اين سرزمين است .

آري اگر ادبيات هر ملتي، آينه زندگي و تاريخ آن ملت است. ديوان پروين آيينة تمام نماي زندگي اكثريت ملت محروم و مظلوم ايران است چه در دوران شاعر چه پيش و پس از آن.

         ( انعکاس مسائل اجتماعی و سیاسی در آثار فرخی یزدی )

مقدمه

      ادبيات فارسي گنجينه بي انتهايي است كه  ا زلحاظ كميت و تنوع در عداد بهترين و پر ارزش ترين آثار فكري و تجليات ذوقي ملل بزرگ جهان است .

از نخستين سالهاي پيدايش جنبش مشروطيت و قبل از آن بخشي از شاعران و اديبان به زندگي روزمره مردم توجه كرده و راههايي براي بهبود وضع جامعه در نظر گرفته اند و قسمتي از نوشته ها يا شعرهاي آنان دستور العمل هاي اخلاقي و اجتماعي است كه در عين حال مي تواند براي زندگاني جامعه زمان خود و حتي روزهاي كنوني نيز مفيد واقع شود .

مايه‏هاي اجتماعي در شعر نيما:

          در شعر نيما يوشيج ، پدر شعر فارسي به‏واسطه‏ي شرايط زماني و اجتماعي خاصي كه نيما در آن قرار داشت ، اشارات اجتماعي زيادي به چشم مي‏خورد. در يك قضاوت كلي مي‏توان گفت نيما شاعري است جامعه‏بين اما درنگ و ملاحظه‏ي او در اين مرحله چنان صميمانه و ژرف است كه جامعه‏بيني او خود به خود به نوعي جهان‏بيني تبديل گرديده. جامعه‏بيني ويژه‏ي نيما را مي‏توان در قطعاتي نظير كار شب‏پا و فروغ آمين مشاهده كرد. زيرا قطعات مذكور به قدري با جامعه و رويدادها و فعل و انفعالات آن نزديك است كه گويي انديشه به آرمانها و رنجها و نابه‏ساماني‏هاي جامعه بدل يافته و خلاء ميان خود و جامعه را از ميان برداشته‏اند. اين جنبه‏ي يكي بودن و يكي شدن در قطعه‏ي كارشب‏پا روشن‏تر متجلي است به اين دليل كه نيما خود ، از نزديك شاهد رنج‏هاي بي‏شمار شب بي‏پايان و همگنان آنها بوده كه چگونه در پايان كار نتيجه‏ي شب‏زنده‏داري‏ها و محروميت‏هايشان در راه عيش و نوش جمعي زمين‏خواران بكار گرفته مي‏شود.